zaterdag 19 oktober 2013

Voorkom Burn-out in het onderwijs. 4 belangrijke tips!

Jij als docent

Je bent docent. Een uitdagende baan. Elke dag is anders. Je geeft een vak waar je van houdt en je vindt het fantastisch om met jongelui om te gaan en ze wat te leren. Een klein puntje van zorg heb je wel. Soms heb je de nijging om gefrustreerd de klas uit te lopen of je moet vechten tegen de tranen. Na het avondeten val je uitgeput op de bank ik slaap. Iets loopt toch niet helemaal lekker. Pas op, als genoemde situatie u bekend voorkomt en een structureel karakter krijgt en de werkdruk het werkplezier gaat overschaduwen dan is de kans op burn-out reëel. Een vreselijke ervaring en doodzonde voor u en voor het onderwijs. Herken de signalen en voorkom erger.

Voordat ik u, als u het gevoel heeft richting burn-out te gaan, direct aanraad om een coach te gaan raadplegen, wil ik u een paar tips meegeven. Voordat u de tips gaat lezen een waarschuwing: onderstaande tips gelden voor mensen die wel signalen voelen, maar nog niet op de rand van burn-out staat; onderstaande is een insteek die voor u kan gelden, maar ieders verhaal is uniek in moet in die uniciteit gewaardeerd worden.



Tips ter voorkoming van burn-out.

Tip 1. Analyseer uw werk.
Om doelgericht een probleem aan te pakken, moet u weten waar het probleem ligt. Als u een probleem wel ervaart, maar u weet niet waar het ligt, dan maakt dat machteloos. Machteloosheid is een ingrediënt van burn-out.
Uw werk beslaat drie domeinen waar u bekwaam in moet zijn. U moet vakbekwaam zijn, didactisch bekwaam en collegiaal bekwaam. Oftewel, u moet weten waar u het over heeft, u moet dat vak in verschillende onderwijsvormen in een veilige pedagogische omgeving kunnen aanbieden en u moet in staat zijn om allerlei andere taken binnen de school in samenwerking met uw collega's adequaat uit te voeren. Probeer te achterhalen in welk van de drie domeinen uw stressfactor ligt.
Het kan zijn dat uw stressfactor in alle drie de werkdomeinen ligt. Lees dan tip 2.

Tip 2. Analyseer uw competenties.
Als u weet in welk domein uw pijnpunt ligt, dan gaat u kijken welke competenties aangepakt moeten worden. Als u in meerdere domeinen stress ervaart, dan ligt het voor de hand dat er competenties aandacht verdienen die in elk van de domeinen aangesproken wordt. Stel dat u perfectionistisch bent en u eist niet alleen perfectie van uzelf, maar ook van de mensen om u heen, dan zult continu onder druk staan: u levert geen perfectie, de leerlingen niet, uw collega's niet en uw leidinggevenden ook niet.

Tip 3. Inzoomen en uitwerken.
In tip 1 en tip 2 heb ik gevraagd in grote lijnen te kijken naar uzelf, uw werkzaamheden en de context waarin die plaatsvinden. Soms is dat verhelderend genoeg. Vaak moet er ingezoomd worden. Inzoomen betekent een situatie, waarin u de onprettige gevoelens voelde opkomen, helemaal uitdiepen. Dan komt u erachter wat nu precies, in die situatie het kritieke punt was.
Er zijn verschillende methodes van inzoomen. Het voert te ver om dat hier uitgebreid te bespreken. Een redelijke eenvoudige methode die ligt op de zaak kan laten schijnen is de STARRT-methode. Met STARRT wordt de complexe werkelijkheid uit elkaar getrokken in afzonderlijke brokken. Elk brok laat zich makkelijker analyseren dan het geheel. STARRT vraag ook van u om vooruit te denken. Dus niet alleen, hoe ging het, maar ook: hoe moet het in de toekomst gaan.

Een korte uitleg.
De S staat voor situatie. Dit is de context waarin het geheel plaatsvindt: het klaslokaal, de opstelling van de stoelen, de leerlingen, tijdstip et cetera.
De T staat voor taak. Het kan heel verhelderend zijn om uw taak in die situatie eens te beschrijven. Wat moest u nu precies doen; waar wordt u voor betaald. Nu u daar op deze manier naar kijkt, ervaart u dan een verschil met de taakopvatting die u heeft tijdens het werk?
De A staat voor activiteiten. Wat deed u precies om uw taak in de gegeven context uit te voeren. Ook dit kan heel verhelderend zijn. Misschien ontdekt u dat uw activiteiten niet passen binnen de taak of situatie en wilde u dus iets forceren. Misschien ontdekt u ook dat bepaalde activiteiten onrust oproepen in uzelf of bij de leerlingen. Wees kritisch en, wat helpt, neem afstand; alsof u het over iemand anders heeft.
De R staat voor resultaat. Wat was het resultaat van uw activiteiten? In hoeverre lukte u het om uw taak uit te voeren op een manier waar u en de leerlingen tevreden over zijn. Ja, zult u zeggen, dat het resultaat niet naar tevredenheid is, dat wist ik wel, daar ervaar ik die stress juist door. Dat klopt, misschien, maar in dit proces is de stress een gegeven en wordt het resultaat weer gekoppeld aan het totaalplaatje. Wat is het nu precies dat....
De tweede R staat voor reflectie. Als het goed is, gaat dit min of meer automatisch als u door de andere stappen wandelt. De blik gaat naar uzelf. Welke handeling, waarom juist die handeling, welke emotie zorgde voor .... et cetera.
De tweede T staat voor transfer. Nu u in een uurtje een situatie heeft uitgediept, is het niet de bedoeling dat u in elke nieuwe, gelijksoortige situatie in dezelfde valkuilen valt. Nu u weet waar de valkuil te vinden is, gaat u die vermijden; u neemt de controle weer over.

De tips die ik tot nu toe geef, zijn misschien niet zo leuk. U ervaart lastige leerlingen, collega's die hun afspraken niet nakomen, leidinggevenden die uw werk niet faciliteren en ik zeg: ga eens kijken wat u niet helemaal goed doet. Tijd voor tip 4.

Tip 4. U bent de baas.
Ik zie veel, heel veel (en zelf ben ik er ook niet altijd vies van) dat men de schuld van eigen stress in de schoenen van een ander te schuift. Als zij niet zo vervelend zijn, als hij maar beter zijn best zou doen, ze snappen toch wel dat ik niet zo kan werken... Herkenbaar? Ach, er is ook niets mis met af en toe een beetje zeuren. In heel veel gevallen kan dat ook helpen. Vooral als het om kortstondige stressmomenten gaat die sporadisch voorkomen. Als de stress dieper gaat zitten en structureel wordt, dan heeft u er niets aan en werkt het contraproductief. Op alles wat u buiten uzelf legt, hebt u geen controle. U wordt slachtoffer.
Betekent dat dat ik alles maar moet accepteren? Nee en al helemaal niet geforceerd accepteren; accepteren omdat dat zo 'wijs' of 'verlicht' is om te doen. Dat is jezelf opzadelen met nog een stressfactor. U kunt wel kijken naar wat u, met een goed gevoel, kunt doen. Veranderen met instandhouding van uw waarden. Als blijkt dat u zich moet forceren om een werksituatie acceptabel te maken, dan is dat een schijnsituatie geworden: u forceert zich immers.

Als u in een beginstadium zit van burn-out dan is dat, als u het op tijd onderkent, eigenlijk de beginsituatie van positieve aanpassingen en van groei. Als u al wat verder in het stadium bent, dan is het moeilijk om zonder derden de knoop te ontwarren. Of u dan direct een coach, mij, moet bellen, zeg ik niet. Misschien moet u wel iemand in vertrouwen nemen. Iemand die u niet gaat vertellen wat u moet doen, maar gaat luisteren, vragen stelt en u helpt uzelf te laten ontdekken wat u moet doen. Denk aan tip 4, u bent de baas. Als u dingen gaat doen waar u niet achter staat dan is de kans van slagen klein.

Als u meer wilt weten, neem dan gerust contact met mij op: info@dps-communicatie.nl / 06 267 265 29.

Vriendelijke groeten,

Martin Bouwman